ఇంద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽను విధీయతే ।
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివాంభసి ॥ 67
ఇంద్రియాణామ్, హి, చరతామ్, యత్, మనః, అను, విధీయతే,
తత్, అస్య, హరతి, ప్రజ్ఞామ్, వాయుః, నావమ్, ఇవ, అంభసి.
హి = ఏమన; చరతామ్ = విషయముల ప్రవర్తిల్లు; ఇంద్రియాణామ్ = ఇంద్రియాలలో; యత్ = ఏ ఇంద్రియాన్ని; మనః = మనస్సు; అను విధీయతే = అనుసరించునో; తత్ = ఆ ఇంద్రియం; వాయుః = గాలి అంభసి = నీటిపై తేలుతున్న; నావమ్ ఇవ = నౌకను ప్రతికూల మార్గానికి త్రిప్పే విధంగా; అస్య = ఈ ఇంద్రియనిగ్రహ రహితుని; ప్రజ్ఞామ్ = వివేకాన్ని; హరతి = ఆకర్షిస్తోంది, విషయాభిముఖం ఒనరుస్తున్నది.
తా ॥ వాయువు నీటిపై తేలే నౌకను పెడత్రోవ పట్టించునట్లు ఆయా విషయాల వెంట పరిగెత్తే ఇంద్రియాలలో దేనిని మనస్సు అనుసరిస్తుందో, నిగ్రహహీనుడైన పురుషుని వివేకాన్ని ఆ ఇంద్రియమే హరిస్తోంది, విషయాభిముఖం ఒనర్చుతోంది.
వ్యాఖ్య: –
సాధకుడు (ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఉన్నవాడు) కనపడే, వినపడే బయటి విషయాల (శబ్ద స్పర్శల) మీద ఆసక్తిని వదిలేయాలి (విరక్తి కలిగి ఉండాలి). అలా కాకుండా, మన ఇంద్రియాలు ఇష్టం వచ్చినట్లు విషయాలు అనే అడవిలో విచ్చలవిడిగా తిరుగుతుంటే… దానివల్ల ఎంత పెద్ద ప్రమాదం ముంచుకొస్తుందో ఇక్కడ వివరించారు. బయటి ఆకర్షణల వైపు వెళ్ళే ఇంద్రియాలలో, మనసు ఏ ఒక్క ఇంద్రియం (కన్ను గానీ, చెవి గానీ) వెనుక వెళ్ళినా చాలు… ఆ ఒక్క ఇంద్రియమే మనిషిని సంసారం అనే బావిలో తోసేస్తుంది; నిలువునా ముంచేస్తుంది.
దీనికి ఒక చక్కటి ఉదాహరణ: సముద్రంలో ప్రయాణించే పడవను, ఒక పెద్ద తుఫాను గాలి ఎలాగైతే తప్పుడు దారిలోకి లాక్కెళ్లి ముంచేస్తుందో… అలాగే, మనసు ఏ ఒక్క ఇంద్రియం వెనుక వెళ్ళినా సరే, అది ఆ మనిషిని దేవుడి దారి నుండి తప్పించి, కష్టాల సముద్రంలో ముంచేస్తుంది.
ఒక్క ఇంద్రియం వెనుక వెళ్తేనే ఇంత అనర్థం జరిగితే, ఇక మనసు అన్ని ఇంద్రియాల వెనుక పరుగెడితే జరిగే నాశనం గురించి వేరే చెప్పాలా?
కాబట్టి మనసుకి వివేకం నేర్పి, అది ఇంద్రియాల వెనుక పరుగెత్తకుండా చూసుకోవాలి. ఇంకా చెప్పాలంటే, మనసే ఆ ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టి, అవి బయట విషయాల మీదకు వెళ్లకుండా కళ్లెం వేయాలి. అలా కాకుండా, ఇంద్రియాలతో పాటు మనసు కూడా బయట ఆకర్షణల వైపు వెళ్ళిపోతే… ఆ ఇంద్రియాలు మనిషికున్న జ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని పూర్తిగా బూడిదపాలు చేస్తాయని ఇక్కడ చెప్పారు.
సాధకులకు ముఖ్య గమనిక: మనం ఎంతో కష్టపడి సంపాదించుకున్న కొంచెం వివేకం, ఆత్మజ్ఞానం భద్రంగా ఉండాలంటే…
- ‘ఇంద్రియాలు’ అనే తలుపులు మూసేయాలి (నిగ్రహించాలి).
- ‘విషయ వాంఛలు’ అనే గాలి లోపలికి రాకుండా చూసుకోవాలి. ఈ రహస్యాన్ని ఇక్కడ బయటపెట్టారు.
చాలామంది సాధకులు ఎంతో శ్రమించి కొంచెం జ్ఞానాన్ని, తెలివిని సంపాదించుకుంటారు. కానీ, అజాగ్రత్త వల్ల ఇంద్రియాలను గాలికి వదిలేయడం వల్లా, లేదా వైరాగ్యం తగ్గిపోవడం వల్లా… ఆ సంపాదించుకున్న జ్ఞానాన్ని అంతా వృధా (వమ్ము) చేసుకుంటున్నారు. అలాంటి వారికి ఒక హెచ్చరిక చేయడానికే భగవంతుడు ఈ బోధనలు చేస్తున్నారు. కాబట్టి ఈ మాటలు విని సాధకులు తమ సాధనలో చాలా చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
శ్రీరామకృష్ణులు: “బొగ్గు నిల్వచేసిన గదిలోకి వెళ్లినప్పుడు, ఎంత జాగ్రత్తగా ఉన్నప్పటికీ కాస్త మరక పడకుండా ఉండదు. గృహస్థ భక్తులు పట్టువస్త్రాలు ధరించి పూజ చేసేటప్పుడు భక్తిపారవశ్యంలో ఉండటం చూస్తున్నాను; తరువాత భోజనం ముగిసేటంత వరకు అదే స్థితిని చూడవచ్చు. ఆ తరువాత పాత కథే; రజోగుణం, తమోగుణం నిండిన సహజ స్థితికి వచ్చేస్తారు. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)
—–
శ్రీరామకృష్ణులు: “గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్న జ్ఞానికి, సన్న్యాసాశ్రమంలో ఉన్న జ్ఞానికి మధ్య ఏమైనా తేడా ఉందా అని అడిగితే దానికి సమాధానం – ఇద్దరూ ఒకే తరగతికి చెందిన వారే. ఇతడూ జ్ఞానే, అతడూ జ్ఞానే. కాని గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్న జ్ఞానికి భయం ఉండనే ఉంటుంది. కామినీ కాంచనాల నడుమ వసిస్తున్నట్లయితే కాస్తోకూస్తో భయం ఉండనే ఉంటుంది. మసిబారిన ఇంట్లో వసిస్తున్నప్పుడు నువ్వు ఎంత జాగ్రత్త వహించినప్పటికీ శరీరం మీద కాస్తోకూస్తో నల్లని మరక పడే తీరుతుంది. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)