ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే ।
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే ॥ 65
ప్రసాదే, సర్వదుఃఖానామ్, హానిః, అస్య, ఉపజాయతే,
ప్రసన్న చేతసః, హి, ఆశు, బుద్ధిః, పర్యవతిష్ఠతే.
ప్రసాదే = చిత్తనైర్మల్యంతో; అస్య = ఇతని యొక్క; సర్వదుఃఖానామ్ = సమస్త దుఃఖాలకు; హానిః = ఉపశమనం; ఉపజాయతే = కలుగుతాయి; హి = ఏమన; ప్రసన్నచేతసః = శుద్ధచిత్తుడైన వాని; బుద్ధిః = ప్రజ్ఞ; ఆశు = శీఘ్రంగానే; పర్యవతిష్ఠతే = బ్రహ్మస్వరూపంపై నిశ్చలమౌతుంది.
తా ॥ చిత్తం నిర్మలమైన ఎడల దుఃఖాలన్నీ నశిస్తాయి. ఎందుకంటే, నిర్మలచిత్తుని బుద్ధి శీఘ్రంగానే ఆత్మస్వరూపంలో నిశ్చలతను పొందుతుంది.
వ్యాఖ్య:–
ప్రతి ప్రాణి రెండే రెండు విషయాలను కోరుకుంటుంది:
- కష్టాలు పోవాలి (దుఃఖరాహిత్యం).
- ఆనందం కావాలి (ఆనందప్రాప్తి).
మరి అవి ఎలా దొరుకుతాయి? దానికి సమాధానం ఈ శ్లోకంలో భగవంతుడు చెబుతున్నారు. మనసు స్వచ్ఛంగా (నిర్మలంగా) మారితేనే ఆ రెండూ దొరుకుతాయి. ఎప్పుడైతే మనసులో కోరికలు అనే మలినం ఉండదో, అప్పుడే జీవిత లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
ఉదాహరణకు ఒక అద్దం మీద దుమ్ము లేకపోతే వస్తువు ఎంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో… అలాగే, మనసు ప్రశాంతంగా, స్వచ్ఛంగా ఉన్నప్పుడు లోపల ఉన్న ఆత్మ (దేవుడు) అంత గొప్పగా ప్రకాశిస్తుంది.
వసిష్ఠ మహర్షి కూడా ఇదే చెప్పారు: “మంచి జ్ఞానంతో శుద్ధి అయిన మనసే మోక్షం.” పతంజలి మహర్షి కూడా ఇదే అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించారు. కాబట్టి మోక్షం కావాలనుకునేవాళ్లంతా తమ మనసులో ఉన్న ‘విషయ వాంఛలు’ అనే మురికిని కడిగేసి, మనసును స్వచ్ఛంగా మార్చుకోవాలి. అలా చేస్తే రెండు గొప్ప ఫలితాలు వస్తాయని భగవంతుడు చెబుతున్నారు.
అవి ఏంటంటే:
- కష్టాలన్నీ పూర్తిగా నశించిపోతాయి.
- బుద్ధి వెంటనే ఆత్మలో (దైవంలో) స్థిరపడుతుంది.
మొదటిది దుఃఖాలు పోవడం. రెండవది ఆనందం దొరకడం. ఈ రెండూ మనసు స్వచ్ఛంగా (నిర్మలంగా) ఉంటేనే సాధ్యమవుతాయి. ఇక్కడ ‘సర్వదుఃఖానాం’ (అన్ని దుఃఖాలు) అని వాడారు. అంటే ఏదో ఒకటి రెండు కష్టాలు మాత్రమే పోతాయని కాదు.
- ఆధ్యాత్మిక: (శరీరానికి, మనసుకు వచ్చే బాధలు)
- ఆధిభౌతిక: (ఇతరుల వల్ల, జంతువుల వల్ల కలిగే బాధలు)
- ఆధిదైవిక: (ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల, గ్రహాల వల్ల కలిగే బాధలు) … ఇలా అన్ని రకాల బాధలు దీనివల్ల తగ్గిపోతాయని స్పష్టంగా చెప్పారు.
ఆహా! ఎంత గొప్ప ఫలితాలు ఇవి! ఎప్పుడూ కష్టాల్లో నలిగిపోతూ, సంసార తాపత్రయాల్లో కాలిపోతూ, ఒక్క క్షణం కూడా సుఖం, శాంతి దొరకని మనుషులకు… ఇంతకంటే గొప్ప వరం ఇంకేం కావాలి? అందుకే అంత గొప్ప ఫలితం కోసం చిత్తశుద్ధిని (స్వచ్ఛమైన మనసును) సంపాదించుకోవాలని భగవంతుడు ఎంతో దయతో చెబుతున్నారు. ఆ చిత్తశుద్ధి లేకపోతే, ఎన్ని జన్మలు ఎత్తినా ఈ సంసార బాధలు (యాతన) అస్సలు తగ్గవు.
ఇక మనసు స్వచ్ఛంగా మారడం వల్ల వచ్చే రెండో ఫలితం ‘ఆనందం దొరకడం’. ‘బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతి’ – అంటే బుద్ధి స్థిరంగా నిలబడటం. ఎప్పుడైతే మనసు (చిత్తం) నిలకడగా మారుతుందో, ఇక ఆ మనిషి ఆనందానికి హద్దులే ఉండవు. సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడి ఆనందం కూడా… ఈ ‘ఆత్మానందం’ అనే మహాసముద్రంలో కేవలం ఒక చిన్న నీటిబొట్టు లాంటిదే! అంత గొప్ప ఆనందంలో మన బుద్ధి కలిసిపోయి, అక్కడ స్థిరపడితే… ఇక మన జీవిత లక్ష్యం నెరవేరినట్లే. కాబట్టి, ‘కష్టాలు పోవడం’, ‘ఆనందం దొరకడం’ అనే ఈ రెండు గొప్ప ఫలితాలను ఇచ్చే ‘స్వచ్ఛమైన మనసు’ను (చిత్తశుద్ధిని) మనిషి ప్రయత్నపూర్వకంగా సాధించుకోవాలని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.