తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః ।
వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 61
తాని, సర్వాణి, సంయమ్య, యుక్త, ఆసీత, మత్పరః,
వశే, హి, యస్య, ఇంద్రియాణి, తస్య, ప్రజ్ఞా, ప్రతిష్ఠితా.
(కనుక) తాని = ఆ; సర్వాణి = ఇంద్రియాలన్నిటినీ; సంయమ్య = నిగ్రహించి; మత్పరః = మత్పరాయణుడై, ఆత్మస్థుడై; యుక్తః = సమాహితుడై; ఆసీత = ఉండునది; హి = ఏమన; యస్య = ఎవరికి; ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలు; వశే = స్వాధీనంలో; తస్య = అతని; ప్రజ్ఞా = ఆత్మజ్ఞానం; ప్రతిష్ఠితా = స్థిరమగును.
తా ॥ కనుక, యోగి ఆ ఇంద్రియాలనన్నింటినీ నియమించి, సమాహితుడై ఆత్మస్థుడై ఉంటాడు. ఎవరికి ఇంద్రియాలు వశమౌతాయో అతని ప్రజ్ఞయే ప్రతిష్ఠితం. అతడే స్థితప్రజ్ఞుడు.
వ్యాఖ్య:-
‘సర్వాణి’ (అన్నింటినీ) అని చెప్పడం ద్వారా, ఏ ఒక్క ఇంద్రియం అదుపులో లేకపోయినా అది ప్రమాదానికి దారితీస్తుందని, అందుకే అన్ని ఇంద్రియాలను పూర్తిగా వశపరచుకోవాలని ఇక్కడ ఆదేశించారు. కుండకు ఒక్క రంధ్రం ఉన్నా నీళ్లన్నీ కారిపోతాయి కదా! అలాగే ఒక్క కిటికీ తెరిచి ఉన్నా గాలికి దీపం ఆరిపోతుంది కదా! ఇదే విషయాన్ని భగవంతుడు రాబోయే శ్లోకాలలో (2-67) ‘గాలి నీటిలోని పడవను లాక్కెళ్ళినట్లుగా…’ అని మరింత స్పష్టంగా చెప్పబోతున్నారు.
ఈ శ్లోకంలో రెండు ముఖ్యమైన పనులు (సాధనలు) చేయమని చెప్పారు:
- ఇంద్రియ నిగ్రహం: ఇంద్రియాలను బయట విషయాల మీదకు వెళ్లకుండా ఆపడం.
- ఆత్మ ధ్యానం: మనసును దేవుడి మీద (లేదా ఆత్మ మీద) లగ్నం చేయడం.
అంటే బయట కనిపించే ప్రపంచాన్ని ఆపడం, లోపల ఉన్న ఆత్మను పట్టుకోవడం… ఈ రెండూ చాలా అవసరం.
ఇందులో మొదటిది మాత్రమే చేసి (అంటే ప్రపంచాన్ని పట్టించుకోకుండా ఉండి) ఖాళీగా కూర్చుంటే పెద్దగా లాభం ఉండదు. ఎందుకంటే, గాఢనిద్రలో (సుషుప్తిలో) కూడా మనం ప్రపంచాన్ని మర్చిపోతాం కదా! (అంతమాత్రాన అది మోక్షం కాదు). అందుకే ప్రపంచాన్ని వదిలేయడంతో పాటు, ఆత్మధ్యానం కూడా ఖచ్చితంగా ఉండాలి.
ఉదాహరణకు మనిషికి శాంతి కలగాలంటే… ఉన్న అప్పు తీరిపోవాలి, అలాగే చేతిలో సొంత డబ్బు కూడా మిగలాలి. అప్పుడే ధైర్యంగా ఉంటాడు. (ఇక్కడ అప్పు తీరడం అంటే ‘విషయాల మీద ఆసక్తి పోవడం’, డబ్బు మిగలడం అంటే ‘ఆత్మజ్ఞానం పొందడం’ అన్నమాట). కాబట్టి సాధకుడికి పాత కోరికలు నశించడం (వాసనాక్షయం), సత్యాన్ని తెలుసుకోవడం (తత్త్వజ్ఞానం)… ఈ రెండూ అవసరమే. ఒకవేళ రెండోది (ధ్యానం) మాత్రమే చేస్తూ, ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోకపోతే… ఆ ఇంద్రియాలు మనసును మళ్ళీ బయట ప్రపంచంలోకి బలవంతంగా లాక్కెళ్ళిపోయే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే ‘ఇంద్రియ నిగ్రహం’, ‘ఆత్మధ్యానం’ రెండూ ఉంటేనే పని అవుతుందని శ్రీకృష్ణుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నారు.
‘యుక్తః’ అంటే కలిసినవాడు లేదా ఏకమై ఉన్నవాడు. కానీ ఇక్కడ అది దృశ్యమైన విషయాలతో కాదు, తన నిజ స్వరూపమైన దృక్ — ఆత్మతో ఏకమై ఉన్నవాడని అర్థం. అంటే సమాధి స్థితిలో ఉన్నవాడు అని భావం.
“‘మత్పరః’ అంటే నా మీదే మనసు లగ్నం చేసినవాడు అని అర్థం. శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాత్తు పరమాత్మ కాబట్టి, ఆయన ‘నా యందు’ అని చెప్పినప్పుడు, మనం ‘ఆత్మ యందు’ అని అర్థం చేసుకోవాలి.
- ద్వైతులు/సగుణారాధకులు: దేవుడు వేరు, మనం వేరు అని నమ్మేవాళ్లు లేదా దేవుడికి రూపం ఉందని పూజించేవాళ్లు… మొదట శ్రీకృష్ణుడి అందమైన రూపం మీదే మనసు నిలుపుతారు.
- మార్పు: అలా పూజిస్తూ మెల్లగా వాళ్ళు… ఆ కృష్ణుడే తమ హృదయంలో ‘ఆత్మ’ రూపంలో ఉన్నాడని తెలుసుకుంటారు. ఆ విధంగా వారు ‘దేవుడు వేరు’ (ద్వైతం) అనే స్థితి నుంచి ‘అంతా ఒక్కటే’ (అద్వైతం) అనే స్థితికి, అలాగే రూపం ఉన్న దేవుడి నుంచి రూపం లేని (నిర్గుణ) స్థితికి ఎదుగుతారు.
భగవద్గీత భక్తి మార్గంలో వెళ్ళేవారికి, జ్ఞాన మార్గంలో వెళ్ళేవారికి… ఇలా అందరికీ పనికొస్తుంది అనడానికి ఇలాంటి పదాలే నిదర్శనం. అందుకే ఇక్కడ కృష్ణుడు ‘ఆత్మపరః’ (ఆత్మ మీద ధ్యాస ఉన్నవాడు) అని అనకుండా, ‘మత్పరః’ (నా మీద ధ్యాస ఉన్నవాడు) అని అందరికీ అర్థమయ్యేలా చెప్పారు.
ఈ శ్లోకంలో రెండు భాగాలున్నాయి. మొదటి భాగం మనం చేయాల్సిన సాధన గురించి, రెండో భాగం ఆ సాధన వల్ల వచ్చే ఫలితం గురించి చెబుతున్నాయి.
- సాధన: ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని, మనసును ఆత్మ మీద నిలపాలి.
- ఫలితం: అలా చేసినవాళ్ళకే ఆత్మజ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఇంద్రియ నిగ్రహం లేకపోతే మనసు ఆత్మలో నిలవదు. ఒకవేళ నిలిచినా అది ఎక్కువ సేపు ఉండదు. మనం ఎంత కష్టపడి ఆత్మజ్ఞానాన్ని సంపాదించుకున్నా, ఇంద్రియాలను (కళ్ళు, చెవులు మొదలైనవి) అదుపు లేకుండా వదిలేస్తే, మనం కూడబెట్టిన శక్తి అంతా వృధా అయిపోతుంది. ఒక రైతు పొలానికి కష్టపడి నీళ్ళు పెడుతున్నాడు అనుకోండి. కానీ ఆ పొలంలో అక్కడక్కడ ఎలుక రంధ్రాలు ఉంటే, ఆ నీరు పొలంలో నిలుస్తుందా? అంతా కారిపోతుంది కదా! అలాగే, మనలో ఉన్న జ్ఞానజ్యోతి ఆరిపోకుండా ఉండాలంటే… ఇంద్రియాలు అనే రంధ్రాలను (కిటికీలను) మూసేయాలని (అదుపులో పెట్టాలని) భగవంతుడు ఇక్కడ ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు. అలా అదుపు చేసుకున్నవాడి బుద్ధి మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటుంది, మిగతావాళ్లది ఉండదు అని స్పష్టంగా చెప్పారు. కాబట్టి, మోక్షం కావాలనుకునేవాళ్ళకు (ముముక్షువులకు) ఈ ఇంద్రియ నిగ్రహం ఎంత ముఖ్యమైనదో, అది ఎంత కీలక పాత్ర పోషిస్తుందో ఒకసారి ఆలోచించండి.