అర్జున ఉవాచ :
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ ।
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ ॥ 54
స్థితప్రజ్ఞస్య, కా, భాషా, సమాధిస్థస్య, కేశవ,
స్థితధీః, కిమ్, ప్రభాషేత, కిమ్, ఆసీత, వ్రజేత, కిమ్.
అర్జునః = అర్జునుడు; ఉవాచ = పలికెను; కేశవ = కృష్ణా; సమాధిస్థస్య = సమాధియందుండే; స్థితప్రజ్ఞస్య = స్థితప్రజ్ఞుని; భాషా* = లక్షణాలు; కా = ఏమి?; స్థితధీః = స్థిరబుద్ధియైన పురుషుడు; కిమ్ = ఏమి, (ఏ రీతిగా); ప్రభాషేత = భాషిస్తాడు, కిమ్ = ఎలా; ఆసీత = కూర్చుంటాడు; కిమ్ = ఏ తీరుగా; వ్రజేత = నడుస్తాడు.
తా ॥ అర్జునుడు పలికెను: కేశవా! సమాధిస్థితుడైన స్థితప్రజ్ఞుని (1) లక్షణాలు ఏమిటి? (2) అతడే విధంగా పలుకుతాడు? (3) ఎలా ఉంటాడు? (4) ఏ రీతిగా వ్యవహరిస్తాడు?
వ్యాఖ్య:-
సమాధి స్థితిలో ఉండే యోగి (అంటే ఆత్మజ్ఞాని లేదా జీవన్ముక్తుడు) లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో ఈ సందర్భంలో అర్జునుడు తెలుసుకోవాలనుకున్నాడు.
ఎందుకంటే, కొంతమంది దొంగ వేషాలు వేసేవారు (వేషధారులు) పైకి మాత్రం గొప్పగా సమాధిలో ఉన్నట్లు నటిస్తుంటారు. కాబట్టి, నిజమైన యోగులను గుర్తించడానికి లోకానికి ఒక మార్గం కావాలి. అదృష్టవశాత్తు అర్జునుడే దీనికి సంబంధించిన ప్రశ్న అడిగాడు.
ఒక వ్యక్తి సరైన ఆధ్యాత్మిక దారిలో ఉన్నాడో లేదో, అతను నిజమైన యోగో లేక మోసగాడో తెలుసుకోవడానికి అర్జునుడు అడిగిన ఈ మూడు గుర్తులు సరిపోతాయి:
- అతని మాట (వాక్కు): అతను ఎలా మాట్లాడతాడు?
- అతని ఉనికి (నివాసం): అతను ఎలా కూర్చుంటాడు/ఉంటాడు?
- అతని నడక: అతను ఎలా నడుచుకుంటాడు/ప్రవర్తిస్తాడు?
ఎవరి గుణమైనా వారు చేసే పనుల్లోనే తెలిసిపోతుంది.
- అజ్ఞాని చేసే ప్రతి పనిలోనూ బద్ధకం (తమోగుణం), ఆవేశం (రజోగుణం), అపవిత్రత కనిపిస్తాయి.
- అదే ఆత్మజ్ఞాని (బ్రహ్మజ్ఞాని) ప్రవర్తనలో దైవత్వం, శాంతి, పవిత్రత స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
స్థిరమైన బుద్ధి గల ఆ మహనీయుడి (స్థితప్రజ్ఞుడి) లక్షణాలు, స్వభావం, జీవన విధానం తెలిస్తే… వాటిని చూసి మిగిలిన వారు కూడా ఆ దారిలో నడిచి బాగుపడతారు అనే ఉద్దేశంతోనే అర్జునుడు ఈ ప్రశ్న అడిగాడు.
‘స్థితప్రజ్ఞుడు’ అంటే ఎవరు? ‘స్థిత’ అంటే స్థిరమైన, ‘ప్రజ్ఞ’ అంటే బుద్ధి. తన బుద్ధిని ఆత్మలో (లేదా దేవుడిలో) స్థిరంగా నిలిపినవాడే ‘స్థితప్రజ్ఞుడు’. మిగిలినవారంతా బుద్ధి నిలకడ లేనివారు. వారి మనసు దేవుడి మీద ఉండదు; బయట కనిపించే ప్రపంచం మీద, విషయ ఆకర్షణల మీదే ఉంటుంది. కాబట్టి, తెలివైనవాడు ఈ స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాలను తెలుసుకుని, వాటిని తన జీవితంలో ఆచరించి, ఈ సంసార బంధాల నుంచి విముక్తి పొందాలి. భగవద్గీతలో స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాల గురించి వివరించిన ఈ భాగం (54వ శ్లోకం నుండి 72వ శ్లోకం వరకు) చాలా చాలా ముఖ్యమైనది. మహాత్మా గాంధీ గారు కూడా ప్రతిరోజూ ఈ శ్లోకాలను పారాయణం చేసేవారు.