యోగస్థః కురు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ ।
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే ॥ 48
యోగస్థః, కురు, కర్మాణి, సంగం, త్యక్త్వా, ధనంజయ,
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః, సమః, భూత్వా, సమత్వమ్, యోగః, ఉచ్యతే.
ధనంజయ = అర్జునా; యోగస్థః = యోగంలో స్థితమై; సంగమ్ = ఆసక్తిని; త్యక్త్వా = వీడి; సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః = ప్రాప్తి, అప్రాప్తుల; సమః = సమభావం కలవాడవై; భూత్వా = ఉండి; కర్మాణి = కర్మలను; కురు = ఆచరించు; సమత్వమ్ = సమభావం; యోగః = యోగం (అని); ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది.
తా ॥ ధనంజయా! కర్మఫలాలపై ఆసక్తిని పరిత్యజించి, (జ్ఞానకర్మల) సిద్ధి–అసిద్ధులలో సమభావాన్ని వహించి, యోగస్థుడవై (ఈశ్వరుణ్ణి ఆశ్రయించి) కర్మలను ఆచరించు. సిద్ధి–అసిద్ధులలో సమభావాన్ని వహించడాన్నే యోగం అని అంటారు.
వ్యాఖ్య:-
యోగంలో స్థిరంగా ఉండి కర్మలు (పనులు) చేయమని భగవంతుడు ఆజ్ఞాపించాడు. అసలు యోగం అంటే ఏమిటి?
చేసే పనిలో విజయం దక్కినా (సిద్ధి), దక్కకపోయినా (అసిద్ధి) రెండింటినీ సమానంగా స్వీకరించడమే ‘యోగం’ అని ఇక్కడ చెప్పారు. అయితే, మనసులో ఏ అలజడి లేని ఇటువంటి స్థిరమైన స్థితి (నిర్వికార స్థితి) ఎలా సాధ్యమవుతుంది? ఈ సమత్వ బుద్ధిని (Equilibrium of mind) ఎలా కాపాడుకోవాలి?
దీనికి సమాధానం:
- ఎప్పుడైతే మనస్సు పరిధిని దాటి, ఆత్మలో నిలకడగా ఉంటామో అప్పుడు మాత్రమే ఆ స్థితి కలుగుతుంది. అదే నిజమైన యోగస్థితి.
- మనస్సు, ఆత్మ కలవడమే యోగం. ఇంకా చెప్పాలంటే జీవాత్మ, పరమాత్మల కలయికే యోగం.
- అలాంటి యోగస్థితిలో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సుఖదుంఖాలకు చలించని ఈ ‘సమస్థితి’ మనలో పుడుతుంది. అందుకే దానికి ఇక్కడ ‘యోగం’ అని పేరు పెట్టారు.
కాబట్టి, ‘యోగంలో ఉండి పనిచేయడం’ అంటే అర్థం ఇదే: ఆత్మలో స్థిరంగా ఉంటూ, కళ్ళకు కనిపించే ఈ ప్రపంచంపై మోహాన్ని (Attachment) వదిలేసి, ఫలితం వచ్చినా రాకపోయినా ఒకేలా స్వీకరిస్తూ (సమభావంతో) పనులు చేయమని భగవంతుడు ఆదేశిస్తున్నాడు.
ఏ పనైనా మొదలుపెట్టే ముందే మనం ‘యోగస్థులు’ కావాలి. అంటే యోగంలో స్థిరంగా ఉండటం నేర్చుకోవాలి. దైవ భావనను, ఆత్మజ్ఞానాన్ని బాగా అలవాటు చేసుకోవాలి. అలా కాకుండా పనులు చేస్తే, అవి మనల్ని బంధాలలో (కర్మ బంధాల్లో) ఇరికిస్తాయి. యోగస్థితిని అభ్యాసం చేయకుండా పనులు చేయడం వల్లే చాలామంది… లాభనష్టాలు, గెలుపు ఓటములు, పని జరగడం లేదా ఆగిపోవడం వంటివి జరిగినప్పుడు మనోవేదనకు (చిత్తచాంచల్యానికి) గురై ప్రశాంతతను కోల్పోతున్నారు.
దీన్ని బట్టి మనకు స్పష్టంగా అర్థమయ్యేది ఏంటంటే:
- పని చేయడం (కర్మాచరణ) మొదలుపెట్టే ముందే జ్ఞానాన్ని, ఆత్మచింతనను కలిగి ఉండాలి.
- అప్పుడు మాత్రమే మనం చేసే పని దోషాలు లేకుండా (నిర్దుష్టంగా), ఫలాపేక్ష లేకుండా (నిష్కామంగా), ఆ కర్మ మనకు అంటుకోకుండా (నిర్లేపంగా) పవిత్రంగా సాగుతుంది.
అందుకే భగవద్గీతలో కృష్ణుడు ‘కర్మయోగం’ (పని చేయడం) గురించి చెప్పడానికి ముందే ‘సాంఖ్యయోగం’ (జ్ఞానం) గురించి బోధించాడు.