త్రైగుణ్యవిషయా వేదా నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున ।
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ ॥ 45
త్రైగుణ్య విషయాః, వేదాః, నిస్త్రైగుణ్యః, భవ, అర్జున,
నిర్ద్వంద్వః, నిత్యసత్త్వస్థః, నిర్యోగక్షేమః, ఆత్మవాన్
అర్జున = పార్థా; వేదాః = వేదాల కర్మకాండ సమూహాల; త్రైగుణ్యవిషయాః* = కామనా మూలకాలు, సంసార కారణాలు; (నీవు) నిస్త్రైగుణ్యః = నిష్కాముడమా; నిర్ద్వంద్వః = సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వ రహితుడమా; నిత్యసత్త్వస్థః = సదా సత్త్వ గుణాశ్రితుడవూ; నిర్యోగక్షేమః = యోగ క్షేమరహితుడవూ; ఆత్మవాన్ = ఆత్మజ్ఞుడవూ; భవ = అవుతావు గాక.
తా ॥ (స్వర్గాదులు పరమ పురుషార్థం కాకపోతే, వేదాలు కర్మను సాధనగా ఉపాదింపడమెందుకు? అంటావా-) అర్జునా! కర్మకాండాత్మకమైన వేదం త్రిగుణాత్మకం, సకామ విషయకం. నీవు నిష్కాముడవై కర్మను ఆచరించు. ద్వంద్వ రహితుడమా, సత్త్వ గుణాశ్రితుడమా కమ్ము. యోగ–క్షేమాలను* పరిత్యజించి, ఆత్మజ్ఞుడవు కమ్ము.
(శ్రీమద్భాగవతం: 11–21–23, 27, 35 చూ:)
వ్యాఖ్య:–
“త్రైగుణ్యవిషయా వేదాః” అనే మాటను సందర్భానుసారంగా చూస్తే, ఇది వేదాలలోని మొదటి భాగమైన ‘కర్మకాండ’ గురించి మాత్రమే మాట్లాడుతోందని స్పష్టమవుతోంది. కర్మకాండ అంటే యజ్ఞాలు, యాగాలు వంటి క్రియలకు సంబంధించినది. వేదాలలోని రెండవ భాగం (జ్ఞానకాండ) మూడు గుణాలకు (సత్త్వ, రజో, తమో గుణాలు) అతీతమైన పరబ్రహ్మం గురించి చెబుతుంది. మనకు కనిపించే ఈ ప్రపంచమంతా త్రిగుణాలతో నిండి ఉంది, అందుకే ఇది అల్పమైనది. కానీ, మనలో సాక్షిగా ఉండే ‘ఆత్మ’ మాత్రం ఈ గుణాలకు అతీతమైనది మరియు అన్నింటికంటే గొప్పది. ఎవరైతే గుణాలకు లోబడి బతుకుతారో, వారికే ఈ బంధాలు, బాధలు, పునర్జన్మలు ఉంటాయి. గుణాలను దాటి ఆత్మస్థితిలో ఉండే జ్ఞానికి ఇవేవీ ఉండవు. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడిని గుణాలకు అతీతుడిగా మారి, ఆత్మజ్ఞానంతో నిలబడమని ఆదేశించాడు.
“నిత్యసత్త్వస్థః” – ఇక్కడ వాడిన ‘సత్త్వం’ అనే పదం త్రిగుణాల్లో ఒకటైన సత్త్వగుణం కాదు. మూడు గుణాలను దాటమని చెప్పిన భగవంతుడు, మళ్ళీ వాటిలో ఒకదానిని పట్టుకోమని చెప్పడు కదా!
కాబట్టి, ఇక్కడ ‘సత్త్వం’ అంటే ‘విశుద్ధ సత్త్వస్థితి’ లేదా స్వచ్ఛమైన ‘ఆత్మస్థితి’ అని అర్థం. వసిష్ఠ మహర్షి చెప్పినట్లుగా, జ్ఞాని యొక్క మనస్సు బ్రహ్మాకారంలో ఉండటమే ఈ సత్త్వం. ‘నిత్యసత్త్వస్థః’ అంటే అప్పుడప్పుడూ కాకుండా, ఎల్లప్పుడూ ఆత్మస్థితిలోనే నిలకడగా ఉండాలని అర్థం.
“నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్” –
- యోగం: మనకు లేని వస్తువును పొందడానికి ప్రయత్నించడం.
- క్షేమం: మన దగ్గర ఉన్నదాన్ని కాపాడుకునే ఆరాటం.
శ్రీకృష్ణుడు ఈ రెండింటినీ (యోగక్షేమాలను) వదిలేయమని చెప్పాడు. ఎందుకంటే, ఆత్మస్థితిలో ఉన్నవాడికి సమస్తం లభించినట్లే లెక్క. ఇక అతనికి వేరే కోరికలు ఎందుకుంటాయి?
భగవంతుడు అర్జునుడిని ‘ధనవాన్’ (ధనవంతుడు), ‘సౌందర్యవాన్’ (అందగాడు) లేదా ‘అధికారవాన్’ (పదవులు కలవాడు) కమ్మని చెప్పలేదు. కేవలం ‘ఆత్మవాన్’ (ఆత్మలో నిలిచినవాడు) కమ్మని చెప్పాడు. దీన్నిబట్టి, ప్రపంచంలోని సంపదలు, అందం, పదవుల కంటే ఆత్మస్థితిలో ఉండటమే సర్వోత్తమమైనదని మనకు అర్థమవుతోంది.