అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయం అక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ ।
నిత్యః సర్వగతః స్థాణుః అచలోఽయం సనాతనః ॥ 24
అచ్ఛేద్యః, అయమ్, అదాహ్యః, అయమ్, అక్లేద్యః, అశోష్యః, ఏవ, చ,
నిత్యః, సర్వగతః, స్థాణుః, అచలః, అయమ్, సనాతనః.
అయమ్ = ఈ ఆత్మ; అచ్ఛేద్యః = ఛేధించబడనిది; అదాహ్యః = దహింపబడనిది; అయమ్ = ఇది; అక్లేద్యః = తడుపబడనిది; అశోష్యః చ ఏవ = ఎండింపరానిది; అయమ్ = ఈ ఆత్మ; నిత్యః = నిత్యం; సర్వగతః = సర్వవ్యాపి; స్థాణుః = స్థిరమైనది; అచలః = మార్పు లేనిది; సనాతనః = సనాతనమైంది.
తా ॥ ఈ ఆత్మ (నిరవయవి అవడం వల్ల) ఛేదింప శక్యం కానిది; అక్లేద్యం -తడపడానికి సాధ్యం కానిది; (అమూర్తమగుట జేసి) అదాహ్యం; (అద్రవ్యమవడం వల్ల) అశోష్యం; మరియు, నిత్యం, సర్వవ్యాపి, స్థిరం, అచలం, సనాతనం.
వ్యాఖ్య:–
పంచభూతాలు (భూమి, నీరు, నిప్పు, గాలి, ఆకాశం) కేవలం ఆ పంచభూతాలతో తయారైన వస్తువులను మాత్రమే బాధించగలవు. కానీ ఆత్మ పంచభూతాలతో తయారైనది కాదు. కాబట్టి వాటి ప్రభావం ఏదీ ఆత్మ మీద పడదు (అవి ఆత్మను ఏమీ చేయలేవు).
‘నిత్యః’ (శాశ్వతుడు), ‘సర్వగతః’ (అంతటా ఉండేవాడు) అనే రెండు మాటల ద్వారా… ఆత్మ కాలానికి, ప్రదేశానికి అతీతమైనదని వివరించారు. ఎప్పుడూ (అన్ని కాలాల్లో) ఉండేవాడు ‘నిత్యుడు’; అన్ని చోట్లా ఉండేవాడు ‘సర్వగతుడు’. ఆత్మ ఈ దేశం (Place), కాలం (Time) రెండింటిలోనూ వ్యాపించి ఉంటూనే, వాటికి అందకుండా (అతీతంగా) ఉంటాడు. ప్రపంచంలోని ప్రతి వస్తువూ కాలానికి లొంగి ఉండేదే. కాలం ప్రభావం లేని వస్తువు ఈ లోకంలో ఏదీ లేదు. బ్రహ్మాండాలన్నీ కాలగర్భంలో కలిసిపోతున్నాయి. ఇలా కాలం అన్నింటినీ మింగేస్తుంటే… ఆ కాలాన్నే ఆత్మ మింగేస్తుంది. అందుకే ఆత్మకు ‘అంతకాంతకుడు’ (మృత్యువును లేదా కాలాన్ని కూడా అంతం చేసేవాడు) అని పేరు ఉంది. అతడు శాశ్వతుడు. అలాగే అతడు అంతటా నిండి ఉంటాడు. కదిలేవి, కదలనివి అయిన అన్ని జీవులలోనూ ఆయన ‘ఉనికి’ (ఉన్నాడు అనే సత్తా) రూపంలో వెలుగుతున్నాడు. ఈ నిజం తెలిస్తే, ఇక మనిషి పాపం చేయడానికి ఎలా సాహసిస్తాడు? అన్నింటినీ సాక్షిగా చూసే పరమాత్మ, అంతటా వ్యాపించి గమనిస్తూ ఉన్నప్పుడు… ఆయన ముందే ఎవరైనా పాపం చేయగలరా? కాబట్టి ఇలాంటి సత్యాలను బాగా మననం చేసుకుంటూ (ఆలోచిస్తూ), మనసులో ఎలాంటి మలినం (చెడు) రాకుండా చూసుకోవాలి.
ఆత్మ అంతటా వ్యాపించి ఉంది కాబట్టి, అది ఒక చోటి నుండి మరొక చోటికి వెళ్లడం అనేది జరగదు. అసలు ఆత్మ లేని చోటు అంటూ ఏదైనా ఉంటేనే కదా కదిలి వెళ్లడానికి? అందుకే ఆత్మను ‘స్థాణువు’ (కదలనిది/స్థిరమైనది) అని పిలుస్తారు. అలాగే ఆత్మను ‘సనాతనుడు’ (అనాదిగా ఉన్నవాడు) అని కూడా వర్ణించారు. ఆత్మ సనాతనమైనది కాబట్టి, ఆత్మ గురించి విచారణ చేయడమే నిజమైన ‘సనాతన ధర్మం’ అవుతుంది. సనాతనం కానివి (శాశ్వతం కానివి), క్షణికమైనవి అయిన ప్రాపంచిక వస్తువుల గురించి ఆలోచిస్తే మోక్షం ఎప్పటికీ రాదు. కాబట్టి జీవుడు ఆత్మ విచారణ అనే సనాతన ధర్మాన్నే ఆశ్రయించాలి.