య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ ।
ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే ॥ 19
యః, ఏనమ్, వేత్తి, హంతారమ్, యః, చ, ఏనమ్, మన్యతే, హతమ్,
ఉభౌ, తౌ, న, విజానీతః, న, అయమ్, హంతి, న, హన్యతే.
యః = ఎవడు; ఏనమ్ = ఈ ఆత్మను; హంతారమ్ = చంపు దానిగా; వేత్తి = తలుస్తాడో; యః చ = మఱియు ఎవడు; ఏనమ్ = దీనిని; హతమ్ = చంపబడే దానిగా; మన్యతే = తలచునో; తౌ ఉభౌ = ఆ ఇరువురూ; (తత్త్వాన్ని); న విజానీతః = ఎరుగని వారు; (ఏలనన) అయం = ఈ ఆత్మ; న హంతి = చంపదు; న హన్యతే = చంపబడదు.
తా ॥ [ముందు చెప్పబడిన శ్లోకాల ద్వారా భీష్మాదుల మృతిని గూర్చి శోకం నివారించబడింది, ఇక ఆత్మను హంతగా తలచి ‘వీరిని చంపగోరను’ (అ. 1 శ్లో. 34) అనే దుఃఖవైఖరి కూడా అయుక్తమే!] ఎవరు ఈ ఆత్మను నిహంతగా తలచుచున్నారో, మఱియు ఎవరు ఈ ఆత్మను హంతగా తలచుచున్నారో, ఆ ఉభయులు కూడా ఆత్మస్వరూపాన్ని ఎరుగరు. ఈ ఆత్మ దేనినీ చంపదు; దేనిచేత కూడా చంపబడదు. ఈ ఆత్మ, అవికారి.
(గీత. 13 – 31; 18 -17 చూ.)
వ్యాఖ్య:–
కఠోపనిషత్తులో (Katha Upanishad 1.2.19) కూడా సరిగ్గా ఇలాంటి శ్లోకమే ఒకటి ఉంది.
(1) ‘ఆత్మ ఎవరినీ చంపదు’ అని చెప్పడం ద్వారా… ఆత్మకు ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే కర్తృత్వం (పని చేసే గుణం) లేదని తెలుస్తోంది. ఆత్మ స్వయంగా ఏ పనీ చేయదు, ఎవరితోనూ చేయించదు. ‘పనులు చేస్తున్నాను’ అనే భావన బుద్ధికి మాత్రమే ఉంటుంది తప్ప, ఆ బుద్ధిని గమనించే సాక్షి అయిన ఆత్మకు ఉండదు. ఆత్మ పనులు చేస్తోందని భ్రమపడేవాడు అజ్ఞాని అని గీత చెబుతోంది.
(2) ‘ఆత్మ చంపబడదు’ అని చెప్పడం ద్వారా… ఆత్మ శాశ్వతమైనదని, దానికి ఎలాంటి మార్పులు ఉండవని స్పష్టమవుతోంది.
కాబట్టి సాధకుడు ఎప్పుడూ ఇలా భావన చేస్తూ ఉండాలి:
“నేను ఆత్మ స్వరూపుడిని. నాకు మరణం లేదు. మరణం అనేది కేవలం శరీరానికే ఉంటుంది. నేను ఈ శరీరానికి సాక్షిని మాత్రమే. నేను ఎప్పుడూ మచ్చలేనివాడిని (నిరంజనుడిని), నిత్యం ప్రకాశించేవాడిని.”