యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ ।
సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే ॥ 15
యమ్, హి, న, వ్యథయంతి, ఏతే, పురుషమ్, పురుష ఋషభ,
సమ దుఃఖసుఖమ్, ధీరమ్, సః, అమృతత్వాయ, కల్పతే.
పురుష ఋషభ = పురుష శ్రేష్ఠా; ఏతే = ఈ శీతోష్ణాదులు; సమ దుఃఖసుఖమ్ = సుఖదుఃఖాల పట్ల సమభావాన్ని పొందిన, చలింపని; యమ్ = ఏ; ధీరమ్ పురుషమ్ = ధీర వ్యక్తిని; న వ్యథయన్తి = బాధ పెట్టవో; సః హి = అతడే కదా; అమృతత్వాయకల్పతే = అమృతత్వాన్ని, మోక్షాన్ని ప్రాప్తించుకుంటాడు.
తా ॥ (దుఃఖప్రతీకార ప్రయత్నం కంటే, తత్సహనమే మహాఫలప్రదం.) ఎందుకంటే, పురుష శ్రేష్ఠా! సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరిస్తూ, చలించని ఏ ధీరునికి శీతోష్ణాది ద్వంద్వాలు వ్యథను కలిగించవో, అతడే అమృతత్వాన్ని (మోక్షం) పొందడానికి అర్హత గలవాడు.
వ్యాఖ్య: –
‘పురుషర్షభ’ – అంటే పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా (ఉత్తముడా) అని అర్థం. ‘ఓ అర్జునా! ఇంద్రియాలను జయించి, విషయ వాంఛలకు లొంగకుండా, సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరిస్తూ… (లోకంలో గొప్పవాడిగా ఉండటమే కాదు) ఆధ్యాత్మికంగా కూడా గొప్పవాడివి కా!’ అని హెచ్చరించడానికేమో బహుశా కృష్ణుడు ‘పురుషర్షభ’ అని పిలిచాడు.
“సమదుఃఖసుఖం ధీరమ్” – సుఖం వచ్చినా, దుఃఖం వచ్చినా ఒకేలా ఉండటమే నిజమైన ధీరత్వం (ధైర్యం). ఆత్మలో నిలిచిపోయిన వాడు… సుఖదుఃఖాలు రెండూ కేవలం మనసుకు కలిగే మార్పులే అని గ్రహిస్తాడు. అలాంటి వాడే నిజమైన ధీరుడు. దుఃఖం అనేది మనసులో పుట్టే ఒక మార్పు (వికారం) ఎలాగో… సుఖం కూడా అంతే. కాబట్టి మనసుకు సాక్షిగా ఉండే ఆత్మలో స్థిరపడిన గొప్పవారు… ఆ రెండింటినీ ఒకేలా చూస్తారు. (జనక మహారాజు సభలో శుకమహర్షి ఎలాగైతే నిశ్చలంగా ఉన్నారో, అలా).
“సోమృతత్వాయ కల్పతే” – మోక్షానికి ‘అమృతత్వం’ (చావు లేని స్థితి) అని పేరు. కళ్ళకు కనిపించే ఈ పేర్లు, రూపాలతో కూడిన ప్రపంచం అంతా ‘మృతస్వరూపం’ (చనిపోయే స్వభావం కలది); అంటే పుట్టుకలు, చావులు, నాశనంతో నిండినది. కానీ ఆత్మస్థితి అనే మోక్షానికి మరణం ఉండదు. కాబట్టి మోక్షం అంటే ఆకాశంలోనో, స్వర్గంలోనో ఉండే ఏదో ఒక వస్తువు కాదు. ‘అమృతత్వం’ అనే పదవే మోక్షం. చావు లేని ఆత్మస్థితిలో ఉండటమే మోక్షం. ఆ స్థితిని పొందినవాడు మళ్ళీ మృత్యువు నోట పడడు (చనిపోడు). మళ్ళీ జన్మ ఎత్తడు. (‘ఎక్కడికి వెళ్తే మళ్ళీ వెనక్కి రారో, అదే నా పరమపదం’ అని భగవద్గీతలో చెప్పినట్టు).
మోక్షం పొందడానికి అర్హత విషయంలో భగవంతుడు ఇక్కడ ఫలానా జాతి అని గానీ, మతం అని గానీ, కులం అని గానీ చెప్పలేదు. ఎవరికైతే ఇంద్రియ నిగ్రహం ఉంటుందో, ఎవరైతే విషయ వాంఛలకు దూరంగా ఉంటారో, ఎవరైతే సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరిస్తారో… అలాంటి ధీరులే మోక్షానికి అర్హులని చెప్పారు. ఆహా! భగవద్గీతలో ఎంత గొప్ప (ఉదాత్తమైన) భావాలను ప్రకటించారో చూడండి!