శ్రీ భగవానువాచ :
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే ।
గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః ॥ 11
అశోచ్యాన్, అన్వశోచః, త్వమ్, ప్రజ్ఞావాదాన్, చ, భాషసే,
గతాసూన్, అగతాసూన్, చ, న, అనుశోచంతి, పండితాః.
శ్రీభగవాన్ = శ్రీకృష్ణుడు; ఉవాచ = పలికెను; త్వమ్ = నీవు; అశోచ్యాన్ = శోకింపదగని వారికొఱకు; అను అశోచః = దుఃఖీస్తున్నావు; ప్రజ్ఞావాదాన్ చ = జ్ఞానులకు తగిన పలుకులను; భాషసే = పలుకుతున్నావు; పండితాః = జ్ఞానులు; గత అసూన్ = మృతులను గుఱించి గాని; అగత్ అసూన్ చ = జీవించివున్న వారిని గురించి గాని; న అనుశోచంతి = దుఃఖీంచరు.
(దేహ-ఆత్మ భేదం తెలియకపోవడం వల్ల, అర్జునునికి ఈ శోకం వాటిల్లింది; దేహాత్మ భేద నిరూపణ కొరకు)
తా ॥ శ్రీభగవానుడు పలికెను: శోకింపదగని వారిని గూర్చి నీవు [యుద్ధార్థం అరుదెంచిన బంధువులను చూస్తే నోరు ఎండిపోతోంది (గీత. 1.29) అని] దుఃఖీస్తున్నావు. [ఈ మోహం నీకు ఎలా దాపురించింది? (గీ. 2.2) అని నిన్ను ప్రబోధించి ఉన్నాను.] అయినప్పటికీ, జ్ఞాని వలె భాషిస్తున్నావు. (యథార్థ) జ్ఞానులు మరణించిన వారిని గురించి గాని, జీవించి ఉన్న వారిని గురించి గాని (నేను లేకపోతే వీరెలా జీవిస్తారని) దుఃఖీంచరు.
వ్యాఖ్య:-
భగవద్గీత బోధ ఈ శ్లోకం నుంచే మొదలవుతోంది. అందుకే ఈ శ్లోకాన్ని గీతా శాస్త్రానికి ‘బీజం’ (విత్తనం) అని చెప్పారు. ఒక పెద్ద చెట్టు మొత్తం చిన్న విత్తనంలో ఎలా దాగి ఉంటుందో… అలాగే భగవద్గీత తత్త్వం మొత్తం ఈ ఒక్క శ్లోకంలోనే దాగి ఉంది.
భగవద్గీత బోధ ‘అశోచ్యాన్’ (బాధపడకూడని వారి గురించి) అనే మాటతో మొదలై, చివరి అధ్యాయంలోని ‘మాశుచః’ (బాధపడకు) అనే మాటతో ముగుస్తుంది. దీన్ని బట్టి, ‘దుఃఖాన్ని పోగొట్టుకోవడమే’ గీత యొక్క అసలు లక్ష్యం అని అర్థమవుతోంది.
“అశోచ్యాన్” – ప్రపంచంలోని ప్రతి వస్తువు ‘అస్తి, భాతి, ప్రియం, నామం, రూపం’ అనే ఐదు అంశాలతో తయారవుతుంది. వీటిలో మొదటి మూడైన అస్తి (ఉనికి/సత్), భాతి (ప్రకాశం/చిత్), ప్రియం (ఆనందం) అనేవి మాత్రమే నిజమైనవి (సత్యాలు). మిగిలిన రెండైన నామం (పేరు), రూపం (ఆకారం) అనేవి కేవలం కల్పితమైనవి. ఆ మొదటి మూడు (సత్-చిత్-ఆనందాలు) మాత్రమే జీవుడి నిజమైన స్వరూపం; పేరు, ఆకారాలు కాదు. సత్యమైన మన ఆత్మస్వరూపానికి ఎప్పటికీ నాశనం ఉండదు. కాబట్టి దాని గురించి ఏడవాల్సిన పనిలేదు. ఇక అసత్యమైన ఈ పేర్లు, ఆకారాలు మారినా, నశించినా… అవి మన నిజస్వరూపం కాదు కాబట్టి, వాటి కోసం ఏడవడం కూడా అనవసరమే. అసలు విషయం ఇది అయినప్పుడు… “ఇక దేనికోసం ఏడుస్తున్నావు?” అని భగవంతుడు ప్రశ్నిస్తున్నారు.
“ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ” – బుద్ధి (Intellect) వాడే మాటలు కొంత దూరం వరకే పని చేస్తాయి. ఆ పైన పని చేయవు. ఎందుకంటే ఆత్మ అనేది బుద్ధికి అందనిది, దానికి అతీతమైనది. (భగవద్గీతలో ‘ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా…’ అని చెప్పినట్టు). బుద్ధి (Conscious state) అనేది ప్రకృతిలో ఒక భాగం మాత్రమే. అందుకే కేవలం బుద్ధితో తర్కించి చెప్పే మాటల్లో (బుద్ధివాదంలో) తప్పులు ఉండటానికి అవకాశం ఉంది. కానీ బుద్ధిని దాటి, ఆత్మను (Super-conscious state) అనుభవించిన వాడికి ఆ లోపం ఉండదు. అతడు మాత్రమే నిజమైన తత్త్వాన్ని, ఉన్నది ఉన్నట్లుగా చెప్పగలడు. అర్జునుడు ఇంకా ఆ స్థాయికి రాలేదు. అందుకే తన బుద్ధి అనే చిన్న కొలబద్దతో కొలిచి, తనకు తోచింది చెప్పాడు. అందుకే భగవంతుడు “ఇవన్నీ వట్టి తెలివితేటల మాటలే (ప్రజ్ఞావాదాలే) నోయ్!” అని ఒక్క మాటతో వాటిని కొట్టిపారేశారు.
“నానుశోచంతి పండితాః” – సాధారణంగా లోకంలో కావ్యాలు, నాటకాలు, అలంకారాలు తెలిసినవాళ్ళని, కవిత్వం బాగా చెప్పేవాళ్ళని ‘పండితులు’ అని పిలుస్తుంటారు. కానీ నిజమైన పండితుడు అంటే… ఎవరి కోసమూ, దేని కోసమూ దుఃఖించనివాడని భగవంతుడు ఇక్కడ చెప్పారు. అంతేకాదు, జ్ఞానం అనే నిప్పుతో కర్మలన్నింటినీ కాల్చేసుకున్నవాడే పండితుడని 4వ అధ్యాయంలోనూ, అన్ని జీవుల పట్ల సమానమైన భావం (సమదృష్టి) ఉన్నవాడే పండితుడని 5వ అధ్యాయంలోనూ భగవంతుడు చెప్పబోతున్నారు. ఇలాంటి మంచి గుణాలు ఉన్నవారికే భగవంతుడు ‘పండితుడు’ అనే బిరుదు ఇస్తారు. కాబట్టి జనాలు కేవలం చదువు, తెలివితేటలే కాకుండా, ఆత్మజ్ఞానాన్ని కూడా సంపాదించుకోవాలి. అప్పుడే భగవంతుడు చెప్పిన నిజమైన పాండిత్యం వచ్చి, దేవుడికి ఇష్టమైనవారు అవుతారు.