తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత ।
సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః ॥ 10
తమ్, ఉవాచ, హృషీకేశః, ప్రహసన్, ఇవ, భారత,
సేనయోః, ఉభయోః, మధ్యే, విషీదంతమ్, ఇదమ్, వచః.
భారత = ధృతరాష్ట్రా; హృషీకేశః = శ్రీకృష్ణుడు; ఉభయోః = రెండు; సేనయోః మధ్యే = సేనల నడుమ; విషీదంతమ్ = విషణ్ణుడైన; తమ్ = అతనిని; ప్రహసన్ ఇవ = పరిహాసంతో; ఇదమ్ = ఈ; వచః = వాక్కును; ఉవాచ = పలికెను.
తా ॥ ఓ ధృతరాష్ట్రా! శ్రీకృష్ణుడు రెండుసేనల నడుమ (నిలిచి) విషాదగ్రస్తుడైన అర్జునుణ్ణి చూసి పరిహసిస్తూ ఇలా పలికెను.
వ్యాఖ్య:-
“ప్రహసన్నివ” – “హసన్” అంటే నవ్వడం, “ప్రహసన్” అంటే చక్కగా నవ్వడం అని అర్థం. అజ్ఞానంలో ఉన్నవారిని, వారి అమాయకపు పనులను చూసినప్పుడు జ్ఞానులకు నవ్వు వస్తుంది. ధర్మం అంటే ఏమిటో, ఏది మంచో ఏది చెడో అర్థంకాక అర్జునుడు అయోమయంలో పడి ఏడుస్తున్నాడు. కానీ ధర్మం గురించిన అసలైన రహస్యం తెలిసిన శ్రీకృష్ణుడికి మాత్రం ఆ పరిస్థితి ఒక నవ్వులాటగా అనిపించింది.
మాయలో చిక్కుకున్న సాధారణ మనుషులు శరీరం, మనస్సు, ప్రపంచంలోని వస్తువులే ‘శాశ్వతం’ అనుకుంటారు. వాటికి కలిగే కష్టసుఖాలను తమవిగా భావించి దుఃఖిస్తుంటారు. వివేకం ఉన్నవారు ఈ మాయను గెలుస్తారు. వారు శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు బానిసలు కారు. వారు ప్రతిదాన్ని కేవలం ఒక సాక్షిలాగా (Witness) గమనిస్తారు.
ఉదాహరణలు:
- తాడు – పాము: అది కేవలం తాడు అని తెలిసినవాడు, దాన్ని చూసి పాము అని భయపడేవాడిని చూసి నవ్వుతాడు కదా?
- తండ్రి – బిడ్డ: చిన్న పిల్లవాడు చేసే చిలిపి పనులను చూసి తండ్రి ఎలా నవ్వుకుంటాడో, అజ్ఞానుల పనులను చూసి జ్ఞానులు కూడా అలాగే నవ్వుకుంటారు.
- సముద్రం – చిన్న గుంట: అజ్ఞానికి ఆవు అడుగులో నిలిచిన చిన్న నీటి గుంట కూడా మహా సముద్రంలా పెద్దదిగా కనిపిస్తుంది (చిన్న సమస్య కూడా పెద్దదిగా తోస్తుంది). కానీ జ్ఞానికి మహా సముద్రం కూడా ఆవు అడుగులో నీళ్లంత చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది (పెద్ద కష్టమైనా తేలికగా అనిపిస్తుంది).
అందుకే, మోహంలో పడి అర్జునుడు చేస్తున్న వింత పనులన్నీ, పరమజ్ఞాని అయిన కృష్ణుడికి హాస్యాస్పదంగా అనిపించాయి. ఒకరి ముఖంలో విచారం (అర్జునుడు), మరొకరి ముఖంలో చిరునవ్వు (కృష్ణుడు) — ఇదే అజ్ఞానికి, జ్ఞానికి మధ్య ఉన్న అసలైన తేడా.